Uzależnienia behawioralne od substancji – kiedy szukać pomocy

Granica między szkodliwym używaniem a chorobą nałogową

Gdy analizujemy uzależnienia, objawy medyczne pozwalają precyzyjnie wyznaczyć moment, w którym zwykłe eksperymentowanie lub szkodliwe przyjmowanie substancji przekształca się w pełnoobjawowe schorzenie. Różnica między nieadaptacyjnym nawykiem a chorobą sprowadza się do utraty kontroli nad własnym zachowaniem oraz pojawienia się fizjologicznej i psychicznej zależności. W klasyfikacjach medycznych, takich jak ICD-10 opracowana przez Światową Organizację Zdrowia, to właśnie wykazanie obecności konkretnego zespołu cech świadczy o przejściu od sporadycznego sięgania po środek do rozwiniętej jednostki chorobowej.

Szkodliwe przyjmowanie substancji wiąże się z wywoływaniem realnych szkód fizycznych lub psychicznych, jednak bez obecności pełnego przymusu. Proces uzależnienia rozwija się zazwyczaj stopniowo – od fazy eksperymentowania, przez kontakt rekreacyjnego przyjmowania i nadużywanie, aż osiągnie stadium pełnej zależności. Zrozumienie tej granicy pomaga rodzicom oraz bliskim w porę dostrzec pierwsze sygnały ostrzegawcze i zaoferować bliskiej osobie wsparcie wolne od oceniania i pouczania.

Jak rozpoznaje się uzależnienie — rola kryteriów diagnostycznych

Rozpoznanie uzależnienia opiera się na jednoznacznym stwierdzeniu obecności co najmniej 3 z 6 osiowych kryteriów diagnostycznych, które występowały u pacjenta w sposób ciągły przez okres co najmniej jednego miesiąca lub w sposób powtarzający się w okresie ostatnich 12 miesięcy. Kryteria te mają charakter uniwersalny i odnoszą się zarówno do uzależnień od substancji psychoaktywnych, jak i uzależnień behawioralnych związanych z wykonywaniem określonych czynności.

Samodzielna autodiagnoza bywa bardzo utrudniona, ponieważ w przebiegu choroby u danej osoby uaktywniają się mechanizmy samooszustwa poznawczego, ciągi nałogowe oraz luki pamięciowe. Rzetelny proces diagnostyczny wymaga zatem opierania się na obiektywnych wskaźnikach medycznych. Specjalista ocenia stan zdrowia pacjenta w oparciu o wywiad oraz szczegółową analizę faktów z minionego roku, co pozwala odróżnić incydentalne przekroczenie granic od rozwijającego się schorzenia nałogowego.

Osiowe objawy uzależnienia i ich wpływ na zachowanie

Osiowe objawy uzależnienia to podstawowe wskaźniki kliniczne opisujące zmiany w sferze psychiki, emocji i codziennych nawyków osoby dotkniętej nałogiem. Wynikają one ze zmian neurobiologicznych w układzie nagrody mózgu, w którym bodziec lub substancja staje się głównym czynnikiem wyzwalającym wyrzut dopaminy. W konsekwencji dotychczasowe cele, obowiązki domowe i relacje osobiste zostają podporządkowane dążeniu do ponownego doświadczenia odurzenia lub uzyskania ulgi w napięciu.

Wpływ nałogu na zachowanie przejawia się stopniową zmianą priorytetów życiowych oraz trudnościami w powstrzymaniu się od wykonywania danej czynności. Osoba uzależniona zaczyna szukać pretekstów do sięgania po środek, wykazuje narastającą drażliwość przy próbach ograniczenia nałogu oraz podejmuje próby udowadniania silnej woli. Próby te, polegające na zamianie jednej substancji na inną lub chwilowym utrzymywaniu abstynencji, najczęściej kończą się powrotem do dawnych wzorców.

Głód substancji, przymus picia i utrata kontroli

Silne pragnienie lub subiektywne poczucie przymusu przyjęcia substancji, określane jako głód nałogowy, manifestuje się w postaci natrętnych myśli oraz silnego impulsu psychicznego i fizycznego. W przypadku choroby alkoholowej pojawia się przymus picia, który ulega znacznemu nasileniu pod wpływem stresu, trudnych emocji, a także w sytuacjach kojarzących się z alkoholem. Działanie pod wpływem tego przymusu przełamuje dotychczasowe postanowienia i uniemożliwia zachowanie samokontroli.

Upośledzenie kontroli nad zachowaniem polega na braku możliwości decydowania o momencie rozpoczęcia, ilości przyjmowanego środka oraz czasie zakończenia jego konsumpcji. Osoba dotknięta tym problemem wykazuje trudności w dotrzymywaniu postanowień o abstynencji, powtarzalnie łamiąc obietnice składane sobie i bliskim. Zamiast zaplanowanych niewielkich dawek dochodzi do niekontrolowanego spożycia, co nieuchronnie prowadzi do wielodniowych ciągów nałogowych.

Zmiana tolerancji, klinowanie i urwane filmy

Zmiana tolerancji na substancję lub bodziec jest fizjologicznym objawem adaptacji układu nerwowego, polegającym na zmniejszaniu się reakcji organizmu na dotychczasową dawkę. W początkowej i rozwiniętej fazie choroby występuje wzrost tolerancji, co zmusza do przyjmowania coraz większych ilości środka w celu uzyskania oczekiwanego efektu odurzenia. Z kolei w zaawansowanym stadium na skutek uszkodzenia narządów wewnętrznych następuje spadek tolerancji i szybkie upojenie po niewielkich dawkach.

Rozwojowi choroby towarzyszy nawyk sięgania po środek z samego rana w celu złagodzenia dokuczliwych dolegliwości odstawiennych, co określa się potocznie jako klinowanie. Innym niebezpiecznym symptomem wskazującym na głębokie zatrucie organizmu są urwane filmy, czyli luki pamięciowe dotyczące wydarzeń z okresu odurzenia. Osoba uzależniona może w tym czasie wykonywać złożone czynności, nie zachowując z nich żadnych późniejszych wspomnień.

Fizyczne objawy uzależnienia i zespół abstynencyjny

Fizyczne symptomy stanowią bezpośrednią reakcję organizmu na zaburzenie homeostazy spowodowane brakiem substancji, do której obecności tkanki i układ nerwowy zdołały się przyzwyczaić. Po nagłym odstawieniu lub znacznym ograniczeniu przyjmowanego środka u pacjenta rozwija się zespół abstynencyjny. Stan ten wiąże się z dotkliwym cierpieniem biologicznym i wymaga właściwego wsparcia medycznego, aby uniknąć poważnych powikłań. Dolegliwości fizyczne wywoływane przez zespół odstawienny dotykają niemal wszystkich układów narządowych w ciele człowieka. Nasilenie tych symptomów zależy od stopnia zaawansowania nałogu, rodzaju przyjmowanej substancji oraz ogólnej kondycji zdrowotnej. Gwałtowne przerwanie przyjmowania niektórych środków bez nadzoru lekarskiego stanowi bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia.

Zespół odstawienny objawia się wieloma zaburzeniami somatycznymi i autonomicznymi, wśród których regularnie występuje przyspieszone bicie serca, skoki ciśnienia tętniczego, zlewne poty, drżenie rąk, nudności oraz wymioty. Z powodu narastającego napięcia układu nerwowego osoba uzależniona odczuwa uporczywy ból w różnych częściach ciała, w tym dokuczliwe bóle głowy, mięśni oraz stawów, łączące się z ogólnym wyczerpaniem organizmu. W ostrych stanach zespołu abstynencyjnego, takich jak Alkoholowy Zespół Abstynencyjny (AZA), mogą pojawić się zagrażające życiu powikłania neurologiczne i psychotyczne. Należą do nich omamy wzrokowe i słuchowe, bezsenność, silny niepokój, a także drgawki określane jako padaczka alkoholowa lub majaczenie. Wystąpienie tych symptomów wymaga natychmiastowego powiadomienia pogotowia ratunkowego i przeprowadzenia detoksykacji w warunkach szpitalnych.

Skutki uzależnienia w relacjach i życiu społecznym

Skutki choroby nałogowej wykraczają daleko poza sferę zdrowia fizycznego pacjenta, wywierając niszczący wpływ na całe jego środowisko rodzinne i społeczne. Negatywny wpływ na codzienne funkcjonowanie objawia się stopniowym wycofywaniem z ról społecznych, trudnościami w utrzymaniu zatrudnienia oraz rozpadem więzi z bliskimi. Domownicy żyją w stanie nieustannego napięcia i niepewności, podporządkowując swoje życie rytmowi choroby członka rodziny. Podporządkowanie całego dnia czynnościom związanym ze zdobywaniem substancji, jej konsumpcją oraz dochodzeniem do siebie po jej użyciu prowadzi do zaniedbywania podstawowych obowiązków. Sprawy finansowe, opieka nad dziećmi czy dbanie o własne zdrowie schodzą na dalszy plan. W rezultacie narastają problemy prawne i materialne, a przestrzeń życiowa osoby uzależnionej ulega gwałtownemu zwężeniu.

Zrywanie dotychczasowych relacji z przyjaciółmi i rodzicami prowadzi do zjawiska, jakim jest izolacja społeczna. Osoba chora unika osób, które mogłyby zauważyć problem, wybierając samotne sięganie po środek lub przebywanie wyłącznie w środowisku wspierającym nałóg. Równolegle postępuje zaniedbywanie zainteresowań i porzucanie dotychczasowych pasji na rzecz koncentracji całej uwagi wokół nałogowej czynności. Po epizodach nadużycia pojawia się paraliżujące poczucie winy z powodu picia lub zażywania leków, połączone z wstydem i obniżeniem samooceny. Niestety, w mechanizmie nałogowej regulacji uczuć to trudne poczucie winy oraz lęk stają się kolejnym bodźcem wyzwalającym sięgnięcie po substancję, co zamyka pacjenta w błędnym kole choroby i uniemożliwia samodzielne przełamanie schematu.

Zaburzenia współwystępujące: od zaburzeń odżywiania po borderline

Uzależnienia bardzo często występują równolegle z innymi schorzeniami psychicznymi, co w praktyce klinicznej i diagnostycznej określa się mianem diagnozy podwójnej. Wśród problemów towarzyszących nałogom istotne miejsce zajmują zaburzenia odżywiania, takie jak anoreksja, bulimia czy zaburzenie z napadami objadania się (BED). W tych przypadkach nieadaptacyjne mechanizmy regulacji emocji manifestują się zarówno poprzez destrukcyjne zachowania żywieniowe, jak i sięganie po środki odurzające.

Równie częstą relację obserwuje się w przypadku, gdy u pacjenta występują zaburzenia osobowości. Osoby z osobowością borderline zmagają się z głęboką niestabilnością emocjonalną, impulsywnością oraz lękiem przed odrzuceniem, co sprawia, że alkohol lub leki bywają przez nie traktowane jako forma ucieczki od cierpienia psychicznego. Skuteczne leczenie terapeutyczne wymaga w takich sytuacjach równoległego zaadresowania obu współwystępujących obszarów medycznych i psychologicznych.

Kiedy i gdzie szukać pomocy — wsparcie psychiatry i seksuologa

Szukanie profesjonalnej pomocy należy rozpocząć niezwłocznie, gdy pojawiają się pierwsze niepokojące uzależnienia, objawy utraty kontroli lub gdy nałóg zaczyna niszczyć zdrowie i relacje rodzinne. Poradnie terapii uzależnień oferują kompleksową i bezpłatną pomoc diagnostyczną oraz terapeutyczną. Do placówek tych można zgłosić się bez skierowania lekarskiego, co znacząco ułatwia szybkie rozpoczęcie leczenia.

Ścieżka powrotu do zdrowia opiera się na współpracy zespołu specjalistów. Lekarz psychiatra przeprowadza ocenę stanu psychicznego, proponuje odpowiednio dobrane leki psychiatryczne łagodzące objawy odstawienne lub zaburzenia nastroju oraz czuwa nad procesem medycznym. W sytuacji, gdy problem nałogowy wiąże się ze sferą relacyjną, intymną lub przyjmuje postać uzależnień behawioralnych o charakterze seksualnym, cenny wkład w proces terapii wnosi seksuolog. Połączenie psychoterapii z opieką medyczną tworzy bezpieczną przestrzeń do odzyskania kontroli nad własnym życiem.

Źródła

Dane i informacje wykorzystane w artykule:

• Zaburzenia odżywiania, czym są i dlaczego się pojawiają