Przemoc Domowa – co to jest? Definicja i znaczenie

Przemoc domowa, określana także jako przemoc w rodzinie lub maltretowanie w rodzinie, to jednorazowe lub powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, które wykorzystuje przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną i narusza prawa lub dobra osobiste osoby najbliższej bądź wspólnie zamieszkującej, powodując u niej cierpienie oraz szkody fizyczne lub psychiczne.

Przemoc domowa – definicja i znaczenie pojęcia

Zjawisko to opiera się na wyraźnej asymetrii sił, w której jedna osoba wykorzystuje swoją dominację, by ranić drugą. Warto przyjrzeć się, jak to pojęcie definiują przepisy prawne oraz umowy międzynarodowe, ponieważ daje to jasny obraz tego, z czym tak naprawdę mamy do czynienia. W Polsce te kwestie precyzyjnie reguluje ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej, natomiast na poziomie europejskim kluczowym dokumentem jest Konwencja stambulska, a dokładnie jej artykuł 3 b, który jednoznacznie potępia wszelkie przejawy agresji w sferze prywatnej.

Granice tego pojęcia są dziś rozumiane znacznie szerzej niż jeszcze kilkanaście lat temu. Przemoc domowa nie ogranicza się wyłącznie do formalnych związków małżeńskich czy tradycyjnego modelu rodziny. Dotyczy ona także byłych partnerów, osób pozostających w nieformalnych relacjach, a także innych współmieszkańców, którzy dzielą ze sobą przestrzeń życiową. Oznacza to, że niezależnie od statusu prawnego relacji, każde zachowanie naruszające godność i bezpieczeństwo drugiej osoby pod wspólnym dachem lub w kręgu bliskich relacji kwalifikuje się jako przemoc. Kluczowym elementem jest tutaj intencjonalność oraz zjawisko zaniechania – na przykład celowe zaniedbywanie opieki nad osobą chorą lub dzieckiem, co również przynosi cierpienie i dotkliwe szkody.

Cztery podstawowe formy przemocy domowej

Choć przemoc często kojarzy nam się z widocznymi śladami na ciele, w rzeczywistości może ona przybierać różne oblicza. Często te niewidoczne rany bolą najbardziej i najtrudniej je dostrzec z boku. Sprawca może wykorzystywać następujące formy agresji:

• Przemoc fizyczna – to wszelkie zachowania sprawcy polegające na bezpośrednim naruszaniu nietykalności cielesnej osoby doznającej przemocy. Może to być bicie, szarpanie, popychanie, krępowanie ruchów czy celowe powodowanie uszkodzeń ciała. Tego typu zachowania niosą za sobą bezpośredni ból, obrażenia fizyczne oraz ogromny lęk o własne zdrowie i życie.
• Przemoc psychiczna – polega na celowym niszczeniu godności osobistej i poczucia własnej wartości partnera lub dziecka. Sprawca wykorzystuje tu manipulację, wyzwiska, upokarzanie w obecności innych, zastraszanie oraz szantaż emocjonalny. Tego rodzaju agresja emocjonalna sprawia, że osoba pokrzywdzona zaczyna wątpić we własną ocenę rzeczywistości i czuje się całkowicie osamotniona.
• Przemoc ekonomiczna – to zachowania zmierzające do kontrolowania finansów i uzależniania materialnego drugiej osoby, aby zyskać nad nią pełną kontrolę. Przejawia się to między innymi poprzez odbieranie zarobionych pieniędzy, wydzielanie drobnych kwot na podstawowe zakupy, zakaz podejmowania pracy zawodowej czy celowe niszczenie mienia należącego do partnera.
• Przemoc seksualna – oznacza zmuszanie osoby doznającej przemocy do podejmowania jakichkolwiek aktywności seksualnych lub zachowań intymnych wbrew jej woli. Sprawca działa tutaj przy całkowitym braku zgody drugiej strony, stosując groźby, szantaż lub siłę fizyczną, co stanowi głębokie naruszenie wolności seksualnej oraz godności człowieka.

Mechanizmy władzy i kontroli oraz rola alkoholu

Zrozumienie, dlaczego tak trudno jest przerwać ten toksyczny układ, wymaga przyjrzenia się mechanizmom psychologicznym, które nim rządzą. W przemocy domowej rzadko mamy do czynienia z przypadkowymi wybuchami gniewu. Najważniejszym celem sprawcy jest dążenie do uzyskania pełnej kontroli i władzy nad osobą doznającą przemocy. Osoba stosująca przemoc działa intencjonalnie, żywiąc głębokie przekonanie, że ma prawo decydować o zasadach panujących w domu oraz kontrolować każdy krok pozostałych członków rodziny.

Z biegiem czasu w relacji dochodzi do niebezpiecznego zjawiska. Osoba doznająca przemocy, poddana ciągłej presji i manipulacjom, zaczyna przyjmować punkt widzenia sprawcy. W konsekwencji obarcza siebie odpowiedzialnością za doznawane krzywdy i agresywne zachowania partnera, wierząc, że gdyby postępowała inaczej, do wybuchu by nie doszło. To zjawisko pogłębia poczucie bezradności, obniża samoocenę i drastycznie utrudnia szukanie pomocy na zewnątrz. Asymetria sił staje się tak wielka, że ofiara czuje się całkowicie sparaliżowana i uwięziona we własnym domu.

W kontekście zachowań przemocowych bardzo często pojawia się również temat uzależnień. Statystyki pokazują silne współwystępowanie problemu alkoholowego i przemocy domowej – około 60% pacjentów placówek leczenia odwykowego przyznaje się do stosowania agresji wobec swoich bliskich. Warto jednak bardzo wyraźnie podkreślić jedną rzecz: alkohol osłabia kontrolę zachowań i nasila złość, ale nie jest bezpośrednią przyczyną przemocy. Nie ma tutaj prostego związku przyczynowo-skutkowego. Picie alkoholu nigdy nie usprawiedliwia agresywnych zachowań ani nie zwalnia sprawcy z odpowiedzialności karnej za czyny, których się dopuścił.

Procedury prawne i instytucje pomocowe

Czym jest procedura Niebieskie Karty?

Procedura Niebieskiej Karty to interdyscyplinarne narzędzie ochrony, które uruchamia się w sytuacji, gdy pojawia się uzasadnione podejrzenie występowania przemocy w rodzinie. Może ją zainicjować policja, pracownik pomocy społecznej, przedstawiciel ochrony zdrowia (np. lekarz czy pielęgniarka), nauczyciel lub przedstawiciel komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Co niezwykle ważne, procedura ta nie wymaga zgody osoby pokrzywdzonej na jej rozpoczęcie. Jej celem jest szybkie powołanie zespołu roboczego, stworzenie indywidualnego planu pomocy dla danej rodziny oraz stałe monitorowanie poziomu bezpieczeństwa domowników.

Jakie środki ochrony natychmiastowej przysługują ofiarom przemocy?

Osoba doświadczająca przemocy ma prawo do natychmiastowego zabezpieczenia swojego bytu i zdrowia. W sytuacjach kryzysowych policja ma uprawnienia do wydania natychmiastowego nakazu opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania przez sprawcę oraz zakazu zbliżania się i kontaktowania z poszkodowanymi. Środki te mogą być również przedłużone przez sąd, który ma obowiązek rozpatrzyć wniosek o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia lokalu w terminie 30 dni. Niezwykle ważnym elementem zabezpieczania dowodów jest obdukcja lekarska. Jest to badanie medyczne określające rodzaj i przyczyny powstałych obrażeń ciała. Dla osób doznających przemocy zaświadczenie lekarskie wydawane po takim badaniu jest bezpłatne i stanowi kluczowy dowód w późniejszym postępowaniu przed sądem.

Czy przemoc domowa jest przestępstwem i jaka kara za nią grozi?

Tak, w polskim prawie przemoc domowa jest traktowana jako przestępstwo ścigane z urzędu. Reguluje to art. 207 Kodeksu karnego, który dotyczy przestępstwa znęcania się fizycznego lub psychicznego nad osobą najbliższą lub inną osobą pozostającą w stosunku zależności od sprawcy. W standardowym wymiarze czyn ten jest zagrożony karą pozbawienia wolności. Jeśli jednak znęcanie dotyczy osoby nieporadnej ze względu na jej wiek (np. dziecka lub seniora), stan fizyczny lub psychiczny, sprawcy grozi kara więzienia od 6 miesięcy do 8 lat.

Gdzie szukać pomocy w sytuacji zagrożenia przemocą?

Jeśli Ty lub Twoje dzieci znajdujecie się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia, pierwszym i najważniejszym krokiem jest kontakt z numerem alarmowym 112 lub bezpośrednie zgłoszenie się do najbliższej jednostki policji. W celu uzyskania wsparcia psychologicznego, porad prawnych oraz szczegółowych informacji o dostępnych procedurach można zadzwonić na całodobowy, bezpłatny telefon Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia pod numerem 800 120 002. Pomocą i wsparciem na co dzień służą również lokalne Ośrodki Pomocy Społecznej (OPS) oraz Specjalistyczne Ośrodki Wsparcia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie (SOW), które w razie potrzeby oferują bezpieczne schronienie.