Anoreksja psychiczna – co to jest? Definicja i znaczenie

Anoreksja psychiczna (jadłowstręt psychiczny, łac. anorexia nervosa) to ciężkie zaburzenie odżywiania polegające na celowej utracie wagi, która jest wywoływana i podtrzymywana przez samą osobę chorą. Charakteryzuje się ona silną niechęcią do jedzenia, zaburzonym obrazem własnego ciała – czyli głębokim, nieustającym przekonaniem o nadmiernej masie ciała – oraz panicznym lękiem przed przybraniem na wadze. Jest to poważna choroba psychiczna i psychosomatyczna, która bezpośrednio zagraża życiu i zdrowiu.

Definicja i rodzaje anoreksji psychicznej

Choć nazwa choroby wywodzi się z języka greckiego, gdzie słowo anorexia oznacza dosłownie brak apetytu (an – brak, orexis – apetyt), w rzeczywistości osoba chora zmaga się z ogromnym głodem, który próbuje za wszelką cenę kontrolować. Głównym mechanizmem tego zaburzenia jest dążenie do skrajnej szczupłości, połączone z głębokim lękiem przed jakimkolwiek przyrostem wagi. Zrozumienie, co to jest anoreksja psychiczna, wymaga dostrzeżenia, że problem nie leży w samym jedzeniu, lecz w sposobie postrzegania siebie. Chory widzi w lustrze osobę z nadwagą, nawet gdy jego organizm jest już skrajnie wyniszczony.

Gdy przyglądamy się opracowaniom medycznym, okazuje się, że kliniczna definicja anoreksji psychicznej kładzie nacisk przede wszystkim na celowy charakter utraty wagi. W codziennym życiu znaczenie anoreksji psychicznej wykracza jednak daleko poza suche medyczne opisy – to przede wszystkim wołanie o pomoc i wyraz ogromnego cierpienia psychicznego.

Medycyna bardzo precyzyjnie opisuje to zaburzenie. Klasyfikacja DSM-5, czyli standard diagnostyczny Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, wyróżnia dwa podstawowe typy tej choroby. Pierwszym z nich jest typ restrykcyjny (anoreksja restrykcyjna), w którym chory stale i systematycznie ogranicza ilość przyjmowanych kalorii. Druga odmiana to anoreksja bulimiczna (postać z napadami objadania się lub przeczyszczaniem), w której okresy głodowania przeplatają się z niekontrolowanymi napadami jedzenia, po których następuje prowokowanie wymiotów, stosowanie lewatyw lub sięganie po środki przeczyszczające i moczopędne.

W Europie lekarze korzystają również z klasyfikacji ICD-10 stworzonej przez WHO. Wyróżnia ona klasyczny jadłowstręt psychiczny oznaczony kodem F50.0 oraz atypowy jadłowstręt psychiczny (F50.1). Postać atypowa diagnozowana jest wtedy, gdy u pacjenta występują niektóre kluczowe cechy anoreksji, ale nie wszystkie kryteria niezbędne do pełnego rozpoznania są spełnione – na przykład masa ciała może pozostawać w normie pomimo silnego lęku przed przytyciem i ograniczeń dietetycznych.

Przyczyny i grupy ryzyka

Dlaczego zdrowe dziecko zaczyna nagle odrzucać jedzenie? Jako rodzice często szukamy jednej, prostej przyczyny, jednak anoreksja psychiczna ma podłoże wieloczynnikowe. Składa się na nią splot różnych elementów: od biologii, przez cechy osobowości, aż po relacje rodzinne i presję otoczenia.

Wśród czynników psychologicznych i osobowościowych bardzo często pojawia się obsesyjny perfekcjonizm oraz ogromna potrzeba kontroli. Dziecko może czuć, że jedzenie to jedyny obszar jego życia, nad którym ma pełną władzę. Czasami u podstaw leżą specyficzne cechy osobowości, na przykład skłonności obsesyjno-kompulsywne, schizoidalne czy histrioniczne.

Nie bez znaczenia są też relacje wewnątrzrodzinne. Specjaliści zwracają uwagę na sytuacje, w których więzi rodzinne są tak ciasne, że utrudniają dziecku budowanie własnej autonomii. W literaturze psychologicznej nierzadko opisuje się model z dominującą, wymagającą matką i wycofanym, nieobecnym emocjonalnie ojcem, w którym dziecko próbuje zasłużyć na miłość lub wyrazić swój ukryty bunt właśnie poprzez kontrolę własnego ciała.

Do tego dochodzi współczesna kultura krajów rozwiniętych, która bezustannie promuje kult szczupłej sylwetki. Młodzi ludzie, bombardowani idealnymi obrazami w mediach społecznościowych, zaczynają wierzyć, że szczupłość jest jedyną drogą do akceptacji i sukcesu. W tle działają także czynniki czysto biologiczne, takie jak predyspozycje genetyczne, zaburzenia w obrębie układu dopaminergicznego i opioidowego oraz nieprawidłowości w wydzielaniu hormonów sytości i głodu, takich jak leptyna i adiponektyny.

Statystyki pokazują, że najbardziej narażona grupa ryzyka to dorastające dziewczęta i młode kobiety, które stanowią około 90% wszystkich chorych. Szczyt zachorowań przypada na wiek od 14 do 18 lat, czyli na czas burzliwych zmian w ciele i psychice. Warto jednak pamiętać, że anoreksja nie omija chłopców i dorosłych mężczyzn. Choć roczna zapadalność wynosi od 8 do 13 przypadków na 100 000 osób, a ogólna chorobowość przy ścisłych kryteriach to około 0,3% populacji, za każdą z tych liczb stoi realne cierpienie całych rodzin.

Objawy fizyczne, psychiczne oraz powikłania somatyczne

Długotrwałe głodzenie sieje spustoszenie w całym ciele młodego człowieka. Organizm, pozbawiony energii z zewnątrz, przechodzi w tryb awaryjny i zaczyna dosłownie spalać własne tkanki, aby utrzymać pracę najważniejszych narządów. Oto najważniejsze sygnały ostrzegawcze i fizyczne skutki choroby, na które należy zwrócić uwagę:

Zanik tkanki tłuszczowej i mięśniowej – prowadzi do skrajnego wychudzenia i osłabienia siły fizycznej.
Zmiany skórne i pojawienie się lanugo – skóra staje się sucha, szorstka i wiotka. Na plecach oraz przedramionach może pojawić się delikatny, miękki meszek płodowy (lanugo). Jest to biologiczna próba ochrony wychłodzonego organizmu przed utratą ciepła.
Głębokie zaburzenia osi hormonalnych – niedożywienie zaburza pracę osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej, tarczycowej oraz gonadalnej. W efekcie spada poziom estrogenów (co u dziewcząt prowadzi do zatrzymania miesiączki), kortyzolu oraz hormonów tarczycy, zwłaszcza trójjodotyroniny (T3).
Uszkodzenie mięśnia sercowego – niedobory minerałów i białek osłabiają serce, co może powodować niebezpieczne dla życia zaburzenia rytmu, spadki ciśnienia tętniczego oraz wolną akcję serca (bradykardię).
Trwałe powikłania somatyczne – wśród nich wymienić trzeba osteoporozę (zanik gęstości kości), anemię, problemy z nerkami, obrzęki spowodowane brakiem białka w diecie oraz bezpłodność.
Bardzo wysoka śmiertelność – jadłowstręt psychiczny ma niestety najwyższy wskaźnik zgonów spośród wszystkich zaburzeń psychicznych. Szacuje się, że od 4% do 11% (w niektórych źródłach 5–10%) chorych umiera z powodu wyniszczenia narządów lub w wyniku samobójstwa.

Jak przebiega diagnostyka i leczenie anoreksji?

Jeżeli zauważamy u swojego dziecka niepokojący spadek wagi, unikanie wspólnych posiłków i nadmierną koncentrację na kaloriach, pierwszym i najważniejszym krokiem jest konsultacja ze specjalistą. Diagnoza jadłowstrętu psychicznego stawiana jest przez lekarza psychiatrę lub psychologa na podstawie wnikliwego wywiadu, badania fizykalnego oraz kryteriów zawartych w klasyfikacjach ICD-10 i DSM-5.

Kluczowym elementem oceny stanu zdrowia są szczegółowe badania laboratoryjne krwi. Wykonuje się morfologię, sprawdza poziom elektrolitów (których wahania mogą zagrażać pracy serca), glukozy, mocznika, kreatyniny, białka całkowitego oraz próby wątrobowe. Bardzo ważne jest też oznaczenie poziomu cynku. Jego niedobór, często występujący przy restrykcyjnej diecie, dodatkowo tłumi apetyt i zaburza odczuwanie smaków, co tworzy błędne koło choroby.

Leczenie anoreksji to proces długofalowy, wymagający współpracy zespołu lekarzy, dietetyka, psychoterapeuty i całej rodziny. Pierwszym celem jest odbudowanie wyniszczonego organizmu. Wprowadza się delikatne leczenie żywieniowe, które ma przynieść kontrolowany i bezpieczny przyrost masy ciała. W warunkach szpitalnych dąży się zazwyczaj do wzrostu wagi o 0,5 do 1,5 kg na tydzień, natomiast podczas terapii ambulatoryjnej (domowej) bezpieczne tempo to około 250 do 500 gramów na tydzień.

Fundamentem powrotu do zdrowia jest psychoterapia. U dzieci i młodzieży kluczową rolę odgrywa terapia rodzinna, ponieważ system rodzinny jest naturalnym środowiskiem wsparcia. Równolegle stosuje się psychoterapię poznawczo-behawioralną, która pomaga pacjentowi zmienić destrukcyjne myśli na temat jedzenia oraz zaakceptować zmiany zachodzące w ciele.

W sytuacjach skrajnego wycieńczenia, gdy wskaźniki życiowe są krytyczne lub pacjent odmawia przyjmowania jakichkolwiek pokarmów, konieczna bywa hospitalizacja. Może ona odbywać się na oddziale internistycznym, psychiatrycznym lub na oddziale intensywnej terapii (OIT). Czasami lekarz decyduje również o włączeniu farmakoterapii – leki przeciwdepresyjne lub przeciwlękowe nie leczą samej anoreksji, ale pomagają opanować towarzyszący jej lęk i obniżony nastrój, ułatwiając dziecku udział w psychoterapii.